Synagoga w Wągrowcu

Wspólnota żydowska w Wągrowcu

Żydzi od wieków byli obecni na ziemiach polskich, a ich wkład w rozwój gospodarki i kultury jest nie do przecenienia. Choć przez długi czas nie mogli osiedlać się w Wągrowcu – ze względu na jego klasztorny charakter – sytuacja zaczęła się zmieniać dopiero w ostatnich dekadach XVIII wieku. Dynamiczny rozwój gminy żydowskiej nastąpił tutaj w kolejnym stuleciu.

W XIX wieku społeczność żydowska w Wągrowcu powiększyła się liczebnie i zyskała na znaczeniu. Założono wówczas cmentarz, powstała synagoga, mykwa i szkoła religijna. W połowie stulecia ludność wyznania mojżeszowego przekraczała 25% mieszkańców miasta (ponad 800 osób). Jednak już pod koniec tego stulecia i w trzech pierwszych dekadach XX wieku jej liczebność zaczęła się zmniejszać wskutek migracji do Stanów Zjednoczonych Ameryki i na obszary rdzennie niemieckie. Kres egzystencji gmin żydowskich w miastach północnej Wielkopolski przypadł na okres okupacji niemieckiej 1939-1945 i tragedii Holokaustu.

Synagoga w Wągrowcu – centrum życia żydowskiej wspólnoty

Synagoga była sercem życia religijnego i społecznego wągrowieckiej gminy żydowskiej. Peł­niła ona nie tylko rolę miejsca modłów, ale była salą zebrań, izbą posiedzeń za­rządu gminy i sądu kahalnego (gminnego).

Pierwsza wągrowiecka synagoga została wybudo­wana w 1807 r. przy obecnej ulicy Po­wstańców Wlkp. Przetrwała krótko, bo 9 lutego 1824 r. strawił ją pożar. Prędko podjęto jej odbudowę, jednak już w 1843 r. była w fatalnym stanie technicznym. Gmina przeprowadziła kolejny gruntowny remont, nadając budynkowi formę, w której przetrwał do drugiej wojny światowej. Z relacji wiemy, że w czasie wojny synagoga została zdemolowana: wybito okna, zniszczono wnętrze. Ówczesne niemieckie władze rozważały jego całkowite spalenie lub wysadzenie. Ostatecznie, ze względów „praktycznych”, podjęto decyzję o  rozbiórce. Gruzy budynku zalegały w tym miejscu do połowy XX w.

Po synagodze nie zachowały się niemal żadne materialne pamiątki. Dostępne są nieliczne fotografie, jak ta przedstawiająca tablicę upamiętniającą Żydów z Wągrowca poległych w pierwszej wojnie światowej. Na kilku innych możemy zobaczyć budynek synagogi.

W 2023 r. na placu po synagodze powstał nowy budynek. Prace budowlane zostały poprzedzone badaniami archeologicznymi, podczas których zarejestrowano fundamenty dawnego domu modlitwy. Choć ślady po nim uległy zatarciu, pozostaje on w pamięci mieszkańców. Ocalone fotografie, wspomnienia oraz prace badawcze archeologów i historyków pozwalają zachować synagogę w historii miasta. To symboliczne centrum życia wągrowieckiej społeczności żydowskiej zasługuje na pamięć.