AKTUALNA WYSTAWA

CZASOWA:

Magia gry.

Sztuka rywalizacji.


APLIKACJA MOBILNA:


www.guides4art.pl

KARTA PIASTA:
DO ODBIORU
W MUZEUM


www.szlakpiastowski.pl

 

KUP KSIĄŻKĘ!

 

TOWARZYSTWO
PRZYJACIÓŁ
ZIEMI PAŁUCKIEJ
W WĄGROWCU


WSPIERA NAS:

 

DUCH ZAPAŁKIEWICZA

- KONKURS!

(KLIKNIJ NA OBRAZEK)

Księży Kacerek

zielona enklawa w centrum Wągrowca

 

W centrum Wągrowca, zaledwie kilkaset kroków od Rynku, możemy natrafić na ciekawą enklawę przyrody. Płynie tędy rzeka Wełna, z którą sąsiaduje rozległy staw nazywany Księżym Kacerkiem. Obecnie nie sposób jest określić, od kiedy ta nazwa funkcjonuje w lokalnej toponimii. Prawdopodobnie powstała ona dopiero w XIX lub XX wieku, bowiem we wcześniejszym okresie akwen w centrum miasta zwano Jeziorkiem, Jeziorem Miejskim itp. W tym okresie tafla wody zajmowała znacznie bardziej rozległą przestrzeń niż w dzisiejszych czasach. Dopiero w 2 połowie XIX wieku i na początku XX wieku wraz ze spadkiem poziomu wód powierzchniowych, nastąpiło osuszenie znacznej połaci Jeziorka[1].

 

 

Rdzeń nazwy (kacerz, kacerek)


W ujęciach słownikowych słowo kacerek jest przytaczane pod hasłem kacerz, co w pierwszym znaczeniu tego wyrazu znaczy: odstępca religijny, odszczepieniec, heretyk, niewierny, infidelis, haereticus[2]. Kacerek, jako zdrobnienie, niekoniecznie musi jednak oznaczać „małego kacerza”, ponieważ znane są jeszcze co najmniej dwa różne znaczenia równobrzmiącego wyrazu. W „Encyklopedii staropolskiej” Zygmunta Glogera możemy przeczytać:

Ksiądz Kluk, mówiąc o przyrządach rybołówczych, pisze, że „Kacerze wielkie do łowienia ryb są jedne jak płachta (podrywki), drugie na kształt skrzyni. Małe tylko służą na wybieranie ryb z sadzów i nie są właściwie siatkami do łowienia ryb.” Piszący to, wychowując się nad Narwią, pamięta, jak w połowie XIX w. prawie każdy mały chłopiec w wiosce jego ojca posiadał do łowienia raków, pod brzeg wieczorem wychodzących, „kacerek” czyli płytki worek siatkowy, na obręczy i kiju osadzony[3].

Wyraz kacerz, jako określenie narzędzia rybackiego, został przywołany również przez Aleksandra Brücknera:

Z tem słowem [tj. kacerz – heretyk, przyp. aut.] równobrzmiące (przypadkowo) kacerz, ‘sak, co nim ryby łowią’, z niem. Käscher, czes. keser, keserek, lit. keszerys; »kacerek na raki«, ‘płytki worek na obręczu i kiju’[4].

Określenie słowem kacerek narzędzi służących do połowu ryb wydaje się przybliżać nas do kontekstu jego użycia w wągrowieckiej nazwie. Zawód rybaka zawsze był w tej okolicy bardzo popularny i to zarówno ze względu na obfitość jezior i wód płynących, jak i z uwagi na znaczny popyt na dania bezmięsne, postne. Rybacy plebańscy stosowali więc w swojej codziennej pracy, wśród innych sprzętów, także „kacerze”, czy też „kacerki”. Wciąż jednak nie jest to satysfakcjonujące wyjaśnienie pochodzenia omawianej nazwy. W dalszych rozważaniach pomocny okazuje się „Słownik języka polskiego” z 1902 r. gdzie słowo kacer, kacerz, wyjaśniono przywołując jego synonimy:

błotna dziura, kaczy dół[5].

Definicja przywołana przez autorów słownika z 1902 roku pozwala wysnuć przypuszczenie, że nazwa „Księży kacerek” związana jest z gwarowym określeniem „błotnej dziury” - nieznacznego zagłębienia wodnego. Wydaje się to tym bardziej prawdopodobne, że wśród toponimów zarejestrowanych przez S. Kozierowskiego nazwa Kacerek wystąpiła jako określenie stawu w Niszczewicach na Kujawach[6].


Dlaczego kacerek jest „księży”?


Wspomniany akwen (Jeziorko, Jezioro Miejskie) sąsiadował z terenami należącymi do parafii farnej, bezpośrednio przylegając do gruntów, na których zbudowano plebanię. Jeziorko było w pewnym sensie związane z „gospodarstwem domowym” miejscowego księdza. Trudno wątpić w to, że ogród usytuowany przy budynku plebanii nie miał swego przedłużenia w postaci odpowiednio zagospodarowanego odcinka pobrzeża akwenu. Warto też zwrócić uwagę, że już w najstarszym dokumencie dotyczącym Wągrowca (1381 r.) wzmiankowano o prawie proboszcza do połowu ryb na wodach płynących i stojących zlokalizowanych pomiędzy jeziorami Durowskim i Łęgowskim – więc również na wodach Jeziora Miejskiego. Nie dziwi więc, że nieopodal plebanii był usytuowany dom rybaka prowadzącego odłów na rzecz proboszcza. Wspomniane wyżej okoliczności były wprawdzie wystarczającym argumentem dla zastosowania określenia dzierżawczego „księży”, jednak zestawienie z wyrazem „kacerek” wskazuje, że nazwa powstała dopiero po osuszeniu części jeziora. Trudno wątpić w to, aby zapobiegliwi proboszczowie zaniechali przeprowadzenia adaptacji gruntu, pozyskanego w wyniku spadku poziomu wód, dla własnych potrzeb (działka katastralna, na której stoi plebania ma ten sam numer, co środkowa część dawnego Jeziora Miejskiego).

Wnioski

Nazwa Księży Kacerek powstała prawdopodobnie w XIX lub XX w. Mogło to nastąpić dopiero po obniżeniu poziomu wody w usytuowanym tutaj akwenie. We wcześniejszym okresie był on nazywany Jeziorkiem, Jeziorem Miejskim itp. Na przyswojenie nowej nazwy w okresie po zmniejszeniu powierzchni wody wskazuje również określenie „kacerek”, gdyż wyraz ten odnosił się do zbiorników o niewielkiej powierzchni (według słownika z 1902 roku kacer, kacerz, to błotna dziura, kaczy dół). Warto też zwrócić uwagę, że redukcja powierzchni wody powodowała, iż wcześniejsza nazwa traciła rację bytu (trudno było nadal nazywać staw jeziorem). Określenie „księży” odnosi się z kolei do proboszczów kościoła farnego, którzy w pobliżu posiadali plebanię. Urządzony na zapleczu plebanii ogród sięgał do brzegu akwenu, a po obniżeniu poziomu wody duchowni prawdopodobnie podjęli trud zagospodarowania części pozyskanego w ten sposób gruntu.


Mapka: Na współczesną mapę naniesiono jasnoniebieskim kolorem zasięg Jeziorka (Jeziora Miejskiego) oraz jego nieistniejących obecnie: dopływu (północna gałąź Wełny) i północnego odpływu - według szkicu z lat 30. XIX wieku.

 

*

Aktualnie zielona enklawa w centrum miasta wciąż pozostaje słabo zagospodarowana a przejście tędy „suchą nogą” przez znaczną część roku jest niemożliwe. Szkoda, gdyż jest to przestrzeń umożliwiająca komunikację (pieszą i rowerową) pomiędzy Rynkiem a tą częścią miasta, w której skupione są najznaczniejsze wągrowieckie zabytki (budynek „opatówki” – obecnie siedziba muzeum, klasztor pauliński, kościół farny, budynek I LO). Być może udrożnienie tego ciągu komunikacyjnego spowodowałoby też lepsze wykorzystanie rozległego parkingu usytuowanego przy ul. Opackiej?

Marcin Moeglich



[1] O pracach melioracyjnych prowadzonych w XIX i XX wieku, patrz m.in. J. Paluch, Zagadka skrzyżowania rzek Wełny i Nielby w Wągrowcu, Wągrowiec 2004; J. Paluch, Dziewiętnastowieczna regulacja rzeki Wełny, Wangrovieciana. Studia et Fontes, t. I, s. 50-61; M. Przybył, Z dziejów zainteresowań starożytniczych na ziemi łekneńskiej, Studia i Materiały do Dziejów Pałuk, t. VI, Warszawa 2006, s. 69-70.

[2] Słownik staropolski, t. III, z. 3 (16), Wrocław-Kraków-Warszawa 1961, s. 216.

[3] Z. Gloger, Encyklopedia staropolska, tom III, Warszawa 1902.

[4] A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 1927, s. 211.

[5] Słownik języka polskiego, pod red. J. Karłowicza, A. Kryńskiego, W. Niedźwiedzkiego, t. II, Warszawa 1902, s. 195, 197.

[6] S. Kozierowski, Badania nazw topograficznych dzisiejszej Archidiecezyi Gnieźnieńskiej, Poznań 1914, s. 101.