WYSTAWY

CZASOWE:

do 29 października:

Osobliwości ze

zbiorów muzeum;

Telewizyjny Turniej

Miast - 1987;

Dzieje wągrowieckich

Żydów.

NAJBLIŻSZE WYDARZENIA:
22.10.2017 godz. 18:
Spotkanie z historią
Powstania Wlkp.
(wstęp wolny)

3.11.2017 godz. 18:
Wernisaż
Jarosław Kiełbasiewicz.
Wystawa malarstwa
KADRY PAMIĘCI


APLIKACJA MOBILNA:


www.guides4art.pl

KARTA PIASTA:
DO ODBIORU
W MUZEUM


www.szlakpiastowski.pl

 

KUP KSIĄŻKĘ!

 

TOWARZYSTWO
PRZYJACIÓŁ
ZIEMI PAŁUCKIEJ
W WĄGROWCU


WSPIERA NAS:

 

DUCH ZAPAŁKIEWICZA

- KONKURS!

(KLIKNIJ NA OBRAZEK)

Badania archeologiczno-architektoniczne wokół pocysterskiego zespołu klasztornego w Wągrowcu (sezon 2014)

 

Pocysterski zespół poklasztorny na terenie obecnego Wągrowca zaczęto wznosić zapewne pod koniec XIV wieku, kiedy to opaci z pobliskiego Łekna podjęli decyzję o przeniesieniu siedziby swego konwentu. Przyjmuje się, że do około 1455 roku wzniesiono korpus świątyni klasztornej, jednak ze względu na rozmach założenia i kłopoty finansowe, konsekracji ołtarza głównego dokonano dopiero niemal sto lat po rozpoczęciu budowy (1493 r.).

 

Wągrowiecki zespół klasztorny kilkukrotnie padał ofiarą pożarów, z czasem zatracił całkowicie swą pierwotną gotycką formę. Po pożarze w 1747 roku obiekt został odbudowany w stylu późnobarokowym, a prace zakończono dopiero około 1799 roku. W styczniu 1945 zabytek uległ zniszczeniu w wyniku podpalenia przez wycofujące się oddziały niemieckie.

Pomimo swej bogatej historii, klasztor pocysterski nigdy nie był przedmiotem badań archeologicznych. Nie wykorzystano doskonałej szansy jaką stwarzała wieloletnia odbudowa zespołu w latach 1945-1978.

W tym roku, w związku z budową kanalizacji deszczowej, nadarzyła się okazja rozpoznania archeologicznego bezpośredniego otoczenia klasztoru pocysterskiego (fot. 1). Zakres prac ziemnych, ilość i waga dokonanych odkryć spowodowały, że badania archeologiczne prowadzono od sierpnia do listopada, a więc przez niemal cztery miesiące.

FOT. 1. TEREN BADAŃ ARCHEOLOGICZNYCH (FOT. M. KRZEPKOWSKI)


Wykopy archeologiczne założono po stronie wschodniej, północnej i południowej zespołu poklasztornego. W ich wyniku rozpoznano częściowo fundamenty gotyckiego kościoła klasztornego, którego budowę rozpoczęto zapewne na przełomie XIV i XV w. Odsłonięto szerokie na 1,4-1,5 m fundamenty nawy głównej, wzniesione z kamieni i cegieł przelewanych warstwami zaprawy wapiennej oraz fundamenty naw bocznych (północnej i południowej (fot. 2, 4).

FOT. 2. WYKOP Z POŁUDNIOWA PARTIĄ KOŚCIOŁA GOTYCKIEGO (FOT. M. KRZEPKOWSKI)

FOT. 3. WEJŚCIE DO KRYPTY POD KAPLICĄ ŚW. ANNY (FOT. M. KRZEPKOWSKI)

FOT. 4. POŁUDNIOWY FUNDAMENT KOŚCIOŁA I POCHÓWEK PRZYKOŚCIELNY (FOT. M. KRZEPKOWSKI)

FOT. 5. RELIKTY KAPLICY ŚW. ANNY PO POŁUDNIOWEJ STRONIE KOŚCIOŁA (FOT. M. KRZEPKOWSKI)

FOT. 6. FUNDAMENT PÓŁNOCNEGO RAMIENIA TRANSEPTU Z CYLINDRYCZNĄ WIEŻYCZKĄ W NAROŻNIKU (FOT. M. KRZEPKOWSKI)

 

Przy ścianie południowej kościoła odsłonięto częściowo relikty kaplicy św. Anny. W przeciwieństwie do pozostałych partii fundamentów te zbudowano z dużych głazów nie spojonych zaprawą wapienną (fot. 5). Zgodnie z przekazem zawartym w Kronice Wągrowieckiej kaplicę tę, podobnie jak wschodnie skrzydło klasztorne (wraz z salą zebrań kapituły i refektarzem), wzniesiono za czasów opata Mikołaja II Bimontanusa w początkach XVI w. Pod kaplica św. Anny zachowały się pozostałości nieco późniejszej krypty sklepionej kolebkowo wraz ze schodami prowadzącymi z poziomu posadzki nawy południowej (fot. 3) Materiał ruchomy pochodzący z zawaliska krypty wskazuje, że została ona zasypana dopiero w początkach XIX w. Po wschodniej stronie kaplicy św. Anny uchwycono fundament niewielkiej dobudówki (fot. 2). Po stronie północnej kościoła odsłonięto północne ramię transeptu kościoła gotyckiego, z dwiema flankującymi je wieżyczkami cylindrycznymi (fot. 6).

Po poszerzeniu wykopu instalacyjnego, w północnej nawie kościoła częściowo przebadano kryptę z XVII-1. poł. XVIII w., w której znajdowały się silnie przemieszane szczątki ludzkie oraz pozostałości trumien i okuć trumiennych (fot. 11, 21).

W wykopie zlokalizowanym przy południowym skrzydle klasztornym odsłonięto wylot kanału odprowadzającego wodę opadową z wirydarza. Na jego wewnętrznej ścianie w świeżej zaprawie wyryto datę 1906, wskazującą czas ostatniej przebudowy kanału.

Podczas tegorocznych badań ustalono, że gotycki kościół miał szerokość ok. 24 m i zbudowany został na planie krzyża. Miał on nieco inną orientację w stosunku do obecnie istniejącej budowli późnobarokowej, do której wzniesienia tylko częściowo wykorzystano wcześniejsze fundamenty. Podczas XVIII-wiecznej odbudowy skrócono korpus świątyni, sięgający teraz zaledwie zachodniej partii gotyckiego transeptu. Przestrzeń nawy poprzecznej średniowiecznej świątyni zajmuje obecnie przedłużone wschodnie skrzydło klasztorne. Zrezygnowano z całej wschodniej części kościoła, dokonując jej całkowitej rozbiórki. Podczas analizy rzutu zespołu klasztornego stwierdzono, że przebieg niektórych ścian wewnątrz skrzydła wschodniego (zwłaszcza w jego części północnej) odpowiada orientacji gotyckiej świątyni.

FOT. 7 POCHÓWEK W WEJŚCIU PÓŁNOCNYM DO TRANSEPTU (FOT. T. PODZEREK)

FOT. 8. NAWA PÓŁNOCNA - POCHÓWEK POD RELIKTAMI POSADZKI (FOT. M. KRZEPKOWSKI)

FOT. 9. POCHÓWEK PRZY  PÓŁNOCNEJ ŚCIANIE KOŚCIOŁA (FOT. M. KRZEPKOWSKI)

FOT. 10. ZBLIŻENIE NA POCHÓWEK PO PÓŁNOCNEJ STRONIE KOŚCIOŁA (FOT. M. KRZEPKOWSKI)

FOT. 11. WIDOK Z GÓRY ODSŁONIĘTEGO FRAGMENTU KRYPTY W NAWIE PÓŁNOCNEJ (FOT. M. KRZEPKOWSKI)


Podczas badań zadokumentowano 9 pochówków pojedynczych, oraz skupiska kości ludzkich zalegających w wypełniskach obu krypt i w XVIII – wiecznych wkopach fundamentowych (przy ścianie wschodniego skrzydła klasztornego). Pochówki indywidualne, prawie wyłącznie z widocznymi reliktami trumien, rejestrowano w obrębie nawy głównej, w nawie północnej, ale i na zewnątrz świątyni (fot. 4, 7-10, 13). W przypadku jednego ze zmarłych zaobserwowano cegły ustawione wokół jego głowy (fot. 8). Ten interesujący zwyczaj, szczególnie silny w okresie nowożytnym na Pałukach, Kujawach i w północnej Wielkopolsce, często interpretowany jest jako zabieg antywampiryczny. Wydaje się jednak, że zabieg ten miał za zadanie ustabilizowanie głowy zmarłego w ten sposób aby jego twarz była zwrócona w stronę wschodu lub ku ołtarzowi. Interesujący pochówek trumienny odnotowano też nad fundamentem północnej ściany transeptu – być może w miejscu wejścia zwanego porta mortuorum (fot. 7, 13).

Na niemal całej powierzchni objętej badaniami odnotowano relikty osadnictwa pradziejowego (z okresu wpływów rzymskich?) w postaci ciemnoszarej warstwy kulturowej, jam i dołków posłupowych (fot. 12). Nawarstwienia te, zawierające nieliczny materiał ceramiczny, uległy silnym zniszczeniom podczas średniowiecznych i nowożytnych prac budowlanych i rozbiórkowych.

FOT. 12. PRADZIEJOWA WARSTWA KULTUROWA (FOT. M.KRZEPKOWSKI)

FOT. 13. DOKUMENTACJA RYSUNKOWA SZKIELETU (FOT.M. KRZEPKOWSKI)

FOT. 14. PRACE DOKUMENTACYJNE (FOT. T. PODZEREK)


Wśród materiałów ruchomych pozyskanych w trakcie wykopalisk zaliczyć można ułamki ceramiki późnośredniowiecznej i nowożytnej, fragmenty szkła okiennego i naczyniowego (ułamki pucharków dzwonowatych), okucia trumienne, okucia ksiąg liturgicznych, sprzączki od butów, monety (fot. 18-25). Prócz tego, odkryto również ułamek rzeźby terakotowej (fot. 26) i fragment podstawy rzeźby kamiennej. Warto odnotować, że większość wymienionych zabytków wystąpiła w zasypiskach krypt.

Prócz tradycyjnej dokumentacji rysunkowej, fotograficznej i opisowej, dzięki środkom finansowym przekazanym z budżetu miasta Wągrowca wykonano skanowanie laserowe (3D) odsłoniętych reliktów architektury i profili ziemnych (fot. 16). W celu nieinwazyjnego rozpoznania wschodniej partii kościoła, przeprowadzono badania przy pomocy magnetometru protonowego (fot. 15). Podczas badań zorganizowano też dzień otwarty dla mieszkańców Wągrowca zainteresowanych historią swego miasta (fot. 17).

FOT. 15. BADANIA MAGNETOMETREM OTOCZENIA KLASZTORU (FOT. M. KRZEPKOWSKI)

FOT. 16. WYKOP Z KANAŁEM ODWADNIAJĄCYM WIRYDARZ PODCZAS SKANOWANIA LASEROWEGO (FOT. M. KRANC)

FOT. 17. DZIEŃ OTWARTY PODCZAS BADAŃ WYKOPALISKOWYCH (FOT. T. PODZEREK)

FOT. 18. MONETA ZYGMUNTA III WAZY (FOT. M.KRZEPKOWSKI)

FOT. 19. GROSZ AUGUSTA III SASA (FOT. M.KRZEPKOWSKI)

FOT. 20. SPRZĄCZKA DO PASA ODKRYTA PRZY JEDNYM Z POCHÓWKÓW (FOT. M. KRZEPKOWSKI)

FOT. 21. NAKŁADKA NA GWÓZDZ TRUMIENNY (XVII-XVIII W.) (FOT. M. KRZEPKOWSKI)

FOT. 22. OKUCIE KSIĘGI LITURGICZNEJ Z PODWÓJNĄ LITERĄ M (XV W.) (FOT. M. KRZEPKOWSKI)

FOT. 23. OKUCIE KSIĘGI (XV-XVI W.) (FOT. M. KRZEPKOWSKI)

FOT. 24. OKUCIE KSIĘGI (XV-XVI W.) (FOT. M. KRZEPKOWSKI)

FOT. 25. OKUCIE KSIĘGI (XV-XVI W.) (FOT. M. KRZEPKOWSKI)

FOT. 26. FRAGMENT RZEŹBY TERRAKOTOWEJ (FOT. M. KRZEPKOWSKI)



Tegoroczne badania archeologiczne dostarczyły wprawdzie ważnych informacji o dziejach klasztoru cystersów wągrowieckich, jednak na odpowiedź oczekuje jeszcze wiele pytań. Miejmy więc nadzieję, że prace badawcze będą kontynuowane w nadchodzącym roku.

 

Marcin Krzepkowski