AKTUALNA WYSTAWA

CZASOWA:

DAWNE NARZĘDZIA

TORTUR


APLIKACJA MOBILNA:


www.guides4art.pl

KARTA PIASTA:
DO ODBIORU
W MUZEUM


www.szlakpiastowski.pl

 

KUP KSIĄŻKĘ!

 

TOWARZYSTWO
PRZYJACIÓŁ
ZIEMI PAŁUCKIEJ
W WĄGROWCU


WSPIERA NAS:

 

DUCH ZAPAŁKIEWICZA

- KONKURS!

(KLIKNIJ NA OBRAZEK)

WANGROVECZ- WONGROWITZ- WĄGRÓWIEC. Nazwa miasta na przestrzeni wieków

Pochodzenie nazwy Wągrowiec jest dotąd nie do końca wyjaśnione, jednak z dużym prawdopodobieństwem można przyjąć, że wywodzi się od staropolskiego słowa „wągroda” oznaczającego teren wspólny lub teren ogrodzony (Słownik staropolski, t. 10, Wrocław 1988, s. 54; ETYMOLOGIA). Takie przypuszczenie zdają się potwierdzać warunki przyrodnicze miejsca przeprowadzenia lokacji miejskiej. Miasto zostało bowiem założone na naturalnej wyspie, położonej pomiędzy dwoma ramionami rzeki Wełny (południowe odgałęzienie to obecnie rzeka Nielba). Prawdopodobnie wyspa (tj. „wągroda”) była przestrzenią, na której odbywał się wspólny wypas stad zwierząt gospodarczych z pobliskich wsi. W okresie średniowiecza wypas nie należał do zadań wykonywanych przez pojedyncze gospodarstwa, lecz zajmowała się nim szersza wspólnota. Stado pędzone na łąki było więc znacznej wielkości, co wymagało zabezpieczenia obszaru wypasu przed atakiem dzikich zwierząt lub ucieczką inwentarza. Rzeka otaczająca „wągrodę” stwarzała w tym względzie korzystne warunki.


 

 

Wangrovecz

Po raz pierwszy nazwa miasta, w formie Wangrovecz, została odnotowana pod datą 22 grudnia 1381 r. Dokument zawierający tę wzmiankę został spisany w języku łacińskim i powstał pod ręką zakonnika z klasztoru w Łeknie. W tym czasie cystersi z Łekna byli narodowości niemieckiej, więc transkrypcja nazwy mogła obcokrajowcom sprawiać pewne trudności. W tym przypadku poradzili sobie całkiem nieźle, skoro w późniejszych stuleciach różne formy zapisu nazwy miasta niewiele odbiegały od tej odnotowanej w 1381 r. W 1392 r. po raz pierwszy wymieniono imiennie mieszczanina wągrowieckiego. Był to Jakub, mieszczanin de Vangrowiec. Rok później kancelista króla Władysława Jagiełły spisując przywilej dla mieszkańców, określił miasto jako „pospolicie zwane” Wangrowec (Wangrowec dictum vulgariter).

Od końca XIV w. nazwa zaczęła też być stosowana w odniesieniu do konwentu zakonników cysterskich, co było związane z podjęciem inicjatywy przeniesienia głównej siedziby klasztoru z Łekna do Wągrowca. W pierwszych dziesięcioleciach długotrwałego procesu translokacji, w stosunku do konwentu często stosowano określenie „z Łekna, czyli z Wągrowca”. Przykładem w tym zakresie jest wzmianka odnotowana w 1399 r. (Lakno alias Wangrowecz).

Wągrowiec

Dopóki w klasztorze przebywał konwent mnichów pochodzących z Niemiec, większość oficjalnych dokumentów formułowana była w języku łacińskim. Nazwa miasta otrzymywała w nich różne odmiany, np. Vangrowiecz, Wagrowiec, Vangrouec i in. Takie odmiany często występowały jeszcze w kolejnym stuleciu, jednak stopniowo coraz większe uznanie zdobywała forma Wągrowiec (Wągrowiecz). W XVIII w. transkrypcja w formie Wągrowiec była już w powszechnym użyciu. Występowała też w oficjalnych dokumentach, np. opat Andrzej Skaławski to: z Powołania Bożego Opat Wągrowiecki Zakonu Świętego Cystercyenskiego, który rozporządzenie ogłaszał: Panom Obywatelom Miasteczka Naszego Wągrowca.


Wongrowitz

Po przejęciu miasta przez administrację pruską (w wyniku rozbiorów Polski), nowi włodarze mieli problem z ustaleniem nazwy miejscowości. Dążeniem urzędników pruskich było zastąpienie polskiego nazewnictwa formą zgermanizowaną, nie budzącą wątpliwości co do tego, jak ją należy wymawiać. Początkowo pojawiła się nazwa fonetyczna, obecna np. na mapie z 1797 r., gdzie niemiecki kartograf Carl Jattnig wprowadził formę Wongrowiec. Kilka lat później, na mapie wykonanej ręką Davida Gilly, wystąpiła już forma zgermanizowana, w postaci: Wongrowitz. W okresie zaborów forma Wongrowitz była oficjalnie obowiązująca. Tak nazywali też miasto napływowi mieszkańcy, szczególnie narodowości niemieckiej i Żydzi. Wciąż jednak „w ustach ludu” funkcjonowała tradycyjna nazwa wymawiana jako „Wągrowiec”, lub „Wągrówiec”.

Wągrówiec

Tak jak w okresie włączania miasta w granice państwa pruskiego, tak i w momencie odzyskania przez Polskę niepodległości (1918 r.), przed nowymi władzami stanął problem jak powinna brzmieć oficjalna nazwa miejscowości. Przez kilka lat najbardziej popularna była odmiana Wągrówiec, a więc taka forma zapisu, która najwierniej oddawała „gwarową” wymowę nazwy miejscowości. Zapewne wpływ na wprowadzenie do nazwy dwóch polskich znaków (ą, ó) wywarły nastroje patriotyczne. Wybuch powszechnego entuzjazmu związanego z utworzeniem niepodległej Rzeczypospolitej skutkował podejmowaniem inicjatyw prowadzących do przesadzonej „repolonizacji” niektórych nazw. Działania w tym zakresie możemy uznać za przesadzone w takich przypadkach, w których „polonizacja” nazewnictwa nie miała oparcia w dawniejszej tradycji. Wydaje się, że tak właśnie było w przypadku nazwy Wągrówiec, stosowanej oficjalnie do 15 marca 1921 r. W ogłoszonym tego dnia „Rozporządzeniu w przedmiocie ustalenia nazw miejscowości powiatu wągrowieckiego” zweryfikowano szereg nazw miejscowych występujących na tym obszarze, np. Straschewo zamieniono na Straszewo, Tascharowo na Taszarowo, Carolinenhof na Bliskowice. W kolejnym paragrafie rozporządzenia stwierdzano, że „przywraca się dawniejszą nazwę polską” dla wymienionych miejscowości, np. Brachfelde na Panigrodz, Loschwitz na Łosiniec. Następnie uchylono decyzję z 1920 r. dotycząca nazw czterech miejscowości, ustalając obowiązującą pisownię, m.in. Tarnowo Pałuckie zamiast Tarnowo oraz Wągrowiec zamiast Wągrówiec. Pomimo formalnego zatwierdzenia nazwy, odmiana Wągrówiec była stosowana przy różnych okazjach jeszcze przez pewien czas, szczególnie w latach 20. XX w.


Epizod okupacyjny – Eichenbrück

We wrześniu 1939 r. Wągrowiec został zajęty przez wojska III Rzeszy Niemieckiej. Hitlerowcy stosowali początkowo nazwę miasta znaną z czasów pruskich: Wongrowitz. Ze względów propagandowo-ideologicznych podjęto od 1940 r. próby wprowadzenia kuriozalnej nazwy w brzmieniu Eichenbrück (w przekładzie: Dębowy Most, „Dębomoście”). Nazwę wymyślił ówczesny landrat wągrowiecki dr Heinz Müller-Hoppenworth, który przedstawił ją niemieckim mieszkańcom w lutym 1940 r. (szczegóły związane z procesem wdrażania tej nazwy wyjaśnił: W. Purczyński, Swastyka nad miastem. Okupacyjne dzieje Wągrowca 1939-1945, Wągrowiec 2010, s. 109-114). 20 kwietnia 1941 r., w dniu urodzin Adolfa Hitlera, urządzono w mieście huczne obchody, w trakcie których nadano miastu nazwę Eichenbrück. Władze niemieckie zatwierdziły ją dopiero 7 października 1942 r. Przy okazji zmieniono dotychczasowy herb Wągrowca (herb).

*

Po okresie okupacji niemieckiej miastu przywrócono dawną nazwę Wągrowiec, która obowiązuje do dziś.

PATRZ TEŻ:  HERB WĄGROWCA

(Marcin Moeglich)