AKTUALNA

WYSTAWA

CZASOWA:

Wystawa malarstwa
Jarosława Kiełbasiewicza
KADRY PAMIĘCI
(czynna do 10 grudnia)


APLIKACJA MOBILNA:


www.guides4art.pl

KARTA PIASTA:
DO ODBIORU
W MUZEUM


www.szlakpiastowski.pl

 

KUP KSIĄŻKĘ!

 

TOWARZYSTWO
PRZYJACIÓŁ
ZIEMI PAŁUCKIEJ
W WĄGROWCU


WSPIERA NAS:

 

DUCH ZAPAŁKIEWICZA

- KONKURS!

(KLIKNIJ NA OBRAZEK)

WANGROVIECIANA TOM I: wstęp, spis treści, streszczenia, summary

 

 

Przygotowanie pierwszego tomu „Wągrowieckich studiów muzealnych” jest odpowiedzią na napływające sugestie o potrzebie publikacji ukazującej się periodycznie, w całości poświęconej przeszłości miasta Wągrowiec i regionu. Taką opinię wyrażali zarówno badacze zajmujący się dziejami Wągrowca, jak i osoby zainteresowane pogłębieniem własnej wiedzy. Do tej pory pracownicy muzeum byli zmuszeni prezentować wyniki swoich badań w różnych wydawnictwach, często o niskiej dostępności dla miejscowego odbiorcy. Znaczna część tych publikacji otrzymywała formę popularną, pozbawioną aparatu krytycznego, co wykluczało je z szerszego obiegu naukowego.

 

W tej perspektywie „Wangrovieciana – studia et fontes” w pewnym stopniu wypełni istniejącą dotąd próżnię wydawniczą, stanowiąc uzupełnienie serii prowadzonej w oparciu o działalność Ekspedycji Archeologicznej „Łekno” IH UAM w Poznaniu[1]. Z założenia podstawę do opracowania każdego kolejnego tomu będą stanowić wyniki prac badawczych prowadzonych przez pracowników muzeum i przy współpracy z tą placówką.

W niniejszym tomie zgromadzone zostały opracowania dotyczące różnych aspektów przeszłości miasta. Tom składa się z trzech części. Część pierwsza obejmuje cztery opracowania, dotyczące dziejów Wągrowca w okresie od powstania miasta (ok. 1381 r.) do XIX w. W części drugiej zamieszczono dwa niepublikowane dotąd teksty źródłowe, opisujące stan miasta w okresie nowożytnym oraz dwa artykuły o charakterze sprawozdawczym, z zakresu archeologii. W trzeciej części przedstawiono artykuły poświęcone jubileuszom Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Pałuckiej oraz Muzeum Regionalnego w Wągrowcu, a także wykaz wystaw czasowych zrealizowanych przez tę placówkę do końca 2012 r.

Oddając do rąk czytelników niniejszą pracę pragniemy złożyć podziękowania osobom zaangażowanym w przygotowanie tomu, szczególne panu prof. Andrzejowi Markowi Wyrwie, który nie tylko zgodził się przygotować recenzję wydawniczą, lecz także przedstawił szereg cennych rad i uwag, które umożliwiły nadanie wydawnictwu ostatecznego kształtu. Niniejszy tom mógł ukazać się drukiem dzięki pomocy finansowej Urzędu Miejskiego w Wągrowcu.

Małgorzata Kranc, Marcin Moeglich

Wągrowiec, lipiec 2013



[1] Studia i materiały do dziejów Pałuk, t. I-V, red. A. M. Wyrwa, Poznań 1989-2003; Studia i materiały do dziejów Pałuk, t. VI, red. A. M. Wyrwa, Warszawa 2006.

***

Spis treści

- Słowo wstępne

Studia

- M. Moeglich, Młyny wągrowieckie w „czasach cysterskich” – zarys problemu.

- M. Krzepkowski, O szubienicach, skazańcach i mistrzach sprawiedliwości w XVII i XVIII-wiecznym Wągrowcu.

- J. Paluch, Dziewiętnastowieczna regulacja rzeki Wełny.

*

- M. Krzepkowski, Archeologia Wągrowca – miasta klasztornego. Stan i potrzeby badań.

Materiały

- M. Krzepkowski, M. Moeglich, Kondycja gospodarcza miasta Wągrowca w czasach nowożytnych – dwa niepublikowane źródła z 1611 r. i 1739 r.

*

- M. Krzepkowski, Późnobrązowa szpila kultury łużyckiej z Mirkowic, gm. Mieścisko.

- T. Podzerek, Nowożytne cmentarzysko szkieletowe w Łaziskach – podsumowanie wyników badań.

Kronika

- Z. Zawol, Jubileusz 55-lecia Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Pałuckiej.

- Z. Zawol, M. Kranc, 25 lat działalności Muzeum Regionalnego w Wągrowcu.

- Z. Zawol, Wykaz wystaw czasowych Muzeum Regionalnego w Wągrowcu (01.10.1987-31.12.2012).

Noty o autorach

***

STRESZCZENIA

 

Marcin Moeglich

Młyny wągrowieckie w „czasach cysterskich” – zarys problemu

Miasto Wągrowiec zostało założone przez zakonników cysterskich w XIV w. i pozostawało ich własnością do schyłku XVIII w. W cysterskim „latyfundium” dominowała produkcja roślinna i zwierzęca, znaczną rolę odgrywało także przetwórstwo, w którym podstawowe znaczenie miały młyny. Młynarstwo zyskiwało na znaczeniu w warunkach gospodarki miejskiej, toteż największe skupienie tego typu zakładów koncentrowało się w Wągrowcu. Zapewnienie odpowiednich warunków dla pracy młynów wymagało przeprowadzenia korekt sieci hydrograficznej, co w istotny sposób wpłynęła na kształtowanie się współczesnego krajobrazu.

Budowie młynów w przestrzeni Wągrowca sprzyjały warunki naturalne w jego otoczeniu, bowiem miasto zostało założone pomiędzy ramionami rzeki Wełny. Już w najstarszej wzmiance o mieście (1381 r.) wspomniano o istniejącym tutaj młynie, trudno jest jednak obecnie wskazać jego lokalizację. W XV w. wspominano o młynie o nazwie „Walwark”, stanowiącym część posiadłości należących do wągrowieckiego wójta. Młyn został wykupiony przez cystersów i w późniejszym okresie zamieniony na papiernię. Więcej informacji o wągrowieckich młynach odnotowano w źródłach z XVI w. Wspomniano m.in. o młynie „Znosze”, który uległ wkrótce likwidacji. Zgodnie z przedstawioną interpretacją było to związane ze zmianą głównego nurtu rzeki Wełny, skierowanego na nowo wybudowany przez cystersów młyn „Ostrów”. W wyniku tych działań poziom wód w starorzeczu uległ drastycznemu obniżeniu, co bezpośrednio wpłynęło na porzucenie starego młyna „Znosze”. W tym samym czasie, w innym punkcie miasta, powstał „młyn browarny” a obok niego młyn kieratowy („koński”). Opaci cysterscy podjęli też wysiłek związany z budową kilkukilometrowego kanału pomiędzy dwoma jeziorami, jednak nie zdołali doprowadzić tego przedsięwzięcia do końca. Liczba młynów w Wągrowcu ustabilizowała się w XVII w., gdy zarejestrowano na obszarze miasta cztery młyny: „miejski”, „browarny”, „straszewski” i „Ostrów”.

Działalność cystersów związana z młynarstwem miała znaczący wpływ na rozwój miasta. Do dziś w przestrzeni urbanistycznej wyraźnie czytelne są rezultaty podejmowanych przez nich inicjatyw. Jest to kolejny fragment „cysterskiej spuścizny” zapisanej w krajobrazie kulturowym miasta.

*

Marcin Krzepkowski

O szubienicy, skazańcach i mistrzach sprawiedliwości w XVII i XVIII-wiecznym Wągrowcu.

Wągrowiecka szubienica dotąd nie doczekała się opracowania. Kwerenda przeprowadzona w wągrowieckich księgach miejskich przechowanych w Archiwum Państwowym w Poznaniu pozwoliła zgromadzić sporo informacji o tym zabytku prawa, katach i przestępcach skazanych przez tutejszy sąd na powieszenie.

Choć pierwsza wzmianka o wągrowieckiej szubienicy pojawia się dopiero w 1637 roku należy jednak przypuszczać, urządzenie to funkcjonowało w posiadłości cystersów o wiele wcześniej, co najmniej od XV wieku. Prawdopodobnie od samego początku wągrowiecka szubienica była obiektem drewnianym, na konstrukcje murowane mogły pozwolić sobie tylko większe miasta wielkopolskie. Jedna z XVIII-wiecznych wzmianek informuje, że omawianą szubienicę wzniesiono na granicy miasta Wągrowca i wsi Durowo.

Druga część opracowania poświęcona jest katom wykonującym egzekucje w Wągrowcu. W okresie późnego średniowiecza i w XVI wieku, tylko znaczniejsze miasta wielkopolskie posiadały swego własnego kata (Poznań, Kalisz i Kościan), pozostałe zaś ośrodki wypożyczały mistrza doraźnie. Dzięki kwerendzie źródłowej ustalono nazwiska kilku katów działających w Wągrowcu od 1758 do 1765 roku.

W trzeciej części przytoczono, w oparciu o XVII i XVIII-wieczne wągrowieckie akta sądowe, życiorysy przestępców, którzy zostali skazani na śmierć szubieniczną. Pozwalają one określić pochodzenie osób parających się różnego rodzaju przestępstwami, ale również ukazują przyczyny podjęcia takiej działalności i ich drogę ku szubienicy. Skazani na powieszenie to często chłopi pochodzący z dóbr klasztornych, bądź też okolicznych wsi szlacheckich. Nie brak jednak wywodzących się ze stanu chłopskiego tzw. ludzi luźnych. Ludzie ci pochodzący z różnych części Wielkopolski, imali się dorywczych prac, głównie jednak utrzymywali się z drobnych kradzieży. Wśród „klientów” wągrowieckiej szubienicy są również złodzieje specjalizujący się w kradzieżach koni, bydła, czy zboża.

Przedstawiony tekst stanowi pierwsze obszerniejsze, lecz nie wyczerpujące tematu, opracowanie poświęcone przestępczości i sądownictwu w dobrach należących do cystersów wągrowieckich w czasach nowożytnych.

*

 

Jerzy Paluch

Dziewiętnastowieczna regulacja rzeki Wełny

Rzeka Wełna jest najznaczniejszym elementem sieci hydrograficznej w okolicy Wągrowca. Efekty przeprowadzonej przez spółki wodne w XIX w. regulacji jej nurtu są odzwierciedleniem zachodzących zmian w zakresie stosunków wodnych w mikroregionie.

Uporządkowanie stosunków wodnych było warunkiem przekształcenia istniejącego ekstensywnego rolnictwa w rolnictwo intensywne, stosujące nowoczesne odmiany roślin i techniki upraw. Całokształt spraw dotyczących zasad korzystania z rzek będących własnością osób fizycznych uregulowały ustawy państwowe. Sprecyzowały one m.in. możliwość tworzenia dobrowolnych spółek wodnych. Celem dziewiętnastowiecznej regulacji rzeki było zapewnienie szybkiego odpływu nadmiaru wód. Jeżeli dolina była wykorzystywana na cele rolnicze, dążono do dostosowania jej warunków wodnych do wymagań uprawianych roślin. Pod względem technicznym regulacja rzeki polegała na prostowaniu i skracaniu biegu rzeki, usuwaniu naturalnych i sztucznych przeszkód oraz na zmianie, w razie potrzeby, miejsca ujścia dopływów. Jednym z efektów działalności spółek wodnych była zmiana lokalizacji ujścia rzeki Nielby w miejsce, gdzie rzeka Wełna rozdziela swój bieg na dwa ramiona (północne i południowe). Celem takiego zabiegu było stworzenie węzła wodnego, pozwalającego na sterowanie przepływami obu rzek przy pomocy kamienno-betonowego jazu. Wykonana przez spółkę zmiana ujścia rzeki Nielby do Wełny, stworzyła unikatowe w skali europejskiej zjawisko krzyżowania pod kątem prostym biegu rzek Wełny i Nielby.

Działalność spółek wodnych w XIX w. miała istotny wpływ na zmiany krajobrazu: zmniejszenie powierzchni i ilości jezior i bagien, zmianę roli lub zanik wielu lokalnych cieków. Wywołane zmiany stosunków wodnych przyniosły w wielu miejscach pogorszenie warunków bytowania organizmów żywych i w efekcie zmianę rzecznej oraz dolinowej flory i fauny.

*

Marcin Krzepkowski

Archeologia Wągrowca – miasta klasztornego. Stan i potrzeby badań.

Miasto Wągrowiec przez długi czas nie było obiektem zainteresowania archeologów aż do 2004 roku, kiedy Muzeum Regionalnego w Wągrowcu włączyło się w nurt archeologii „inwestycyjnej”. W 2006 roku utworzono strefę ochrony konserwatorskiej historycznego układu urbanistycznego Wągrowca obejmującej najcenniejszą historycznie część tego miasta. Od tego czasu wszelkie inwestycje w obrębie strefy powinny być uzgadniane ze służbami konserwatorskimi.

Dotychczas ścisła kontrolą objęto kilkadziesiąt inwestycji na terenie miasta, weryfikując niektóre ustalenia dotyczące rozwoju i rozplanowania Wągrowca w średniowieczu i w czasach nowożytnych. Pozyskano również olbrzymią ilość źródeł ruchomych przybliżających kulturę materialną mieszkańców.

Omawiając badania archeologiczne w Wągrowcu przedstawiono stan rozpoznania poszczególnych jego części, wydzielonych w oparciu o analizę źródeł pisanych Osobno omówiono badania Starego i Nowego Miasta oraz przedmieść: Bielawy i Smolary. Odrębną część poświęcono tzw. przestrzeni „niemiejskiej” oraz innym obiektom zlokalizowanym poza zwartą strefą zabudowy miejskiej.

Tylko w dwóch strefach odnotowano pozostałości osadnictwa pradziejowego z wiązanego z ludnością kultury łużyckiej (przy Alei Jana Pawła II i przy ulicy Spokojnej). Jak dotąd nie natrafiono na relikty średniowiecznej zabudowy przedlokacyjnej. Być może z tą fazą osadnictwa wiązać można nieliczny materiał ruchomy z badań przy ulicy Farnej i ks. J. Wujka.

Interesujące są ustalenia dotyczące rozplanowania XIV-wiecznego lokacyjnego miasta. Obecnie wykluczyć należy, dominujący w literaturze pogląd, o usytuowaniu średniowiecznego miasta na tzw. Targowisku. Na najstarsze nawarstwienia miejskie natrafiano na działkach zlokalizowanych wzdłuż południowego biegu Alei Jana Pawła II. Bardziej prawdopodobne wydaje się lokalizowanie głównego placu miejskiego na wschód od fary - analogicznie do innych miast wielkopolskich.

Ważnych informacji dostarczyły badania podczas rewitalizacji Rynku Nowego Miasta. Zarejestrowane wówczas nawarstwienia wskazują, że plac mógł funkcjonować już w 1. połowie XVI wieku, zlokalizowano również pierwotny przebieg jego północnej pierzei. Istotne jest też ustalenie lokalizacji przedmieścia Bielawy, a także prześledzenie dziejów funkcjonującego tu kościoła pw. Wszystkich Świętych.

W podsumowaniu zwrócono uwagę na niewystarczający stan badań nad architekturą murowaną (zespół poklasztorny, kościół pw. św. Jakuba Apostoła, rezydencja opacka). Podniesiono też konieczność dalszej kontroli prac ziemnych w Wągrowcu oraz opracowania pozyskanego już materiału zabytkowego.

Przedstawione opracowanie nie wyczerpuje tematu archeologii miejskiej Wągrowca. Być może pozwoli ono usystematyzować dotychczasowe informacje o tym ośrodku klasztornym, przyczyniając się do efektywniejszej ochrony substancji zabytkowej. Końcowym efektem badań powinno być opracowanie socjotopografii miasta uwzględniającego rytm jego przemian na przestrzeni wieków.

*

 

Marcin Krzepkowski, Marcin Moeglich

Kondycja gospodarcza miasta Wągrowca w czasach nowożytnych – dwa niepublikowane źródła z 1611 r. i 1739 r.

Nowożytne źródła pisane do dziejów Wągrowca do tej pory publikowano jedynie okazjonalnie. W artykule przedstawiono dwa teksty ukazujące miasto klasztorne w 1611 i 1739 roku.

Pierwszy tekst powstał w związku z objęciem godności opata miejscowego klasztoru przez Jana Grochowickiego i jest datowany na 13 czerwca 1611 r. Początek XVII w. charakteryzował się dobrą kondycją gospodarczą miasta i klasztoru. W Wągrowcu działo wówczas 10 cechów skupiających około 135 rzemieślników różnych specjalności. W tekście zaznaczono, że w mieście były 303 domostwa i stosunkowo niewielka ilość pustych placów (ok. 40). Trwający przez kilka kolejnych dziesięcioleci okres prosperity zakończył się ok. poł. XVII w., a za moment zwrotny uznawane są czasy wojny ze Szwedami w latach 1655-1660 (tzw. „potop szwedzki”). Wkrótce kryzys dotknął wszystkie przejawy życia w sferze gospodarczej i społecznej. Upadek miasta osiągnął apogeum w trzech pierwszych dekadach XVIII w. W tym właśnie czasie powstał drugi z prezentowanych tekstów źródłowych: „Opis miasteczka Wągrowca z 1739 roku”. Wypada zaznaczyć, że w ciągu czterech dziesięcioleci poprzedzających sporządzenie „Opisu…” spadały na miasto kolejne klęski, w wyniku których regres pogłębiał się. Wśród negatywnych czynników można wymienić m.in. przemarsze wojsk i rekwizycje w okresach wojen. Zubożałych mieszkańców czekały na domiar złego kolejne lata nieurodzaju. W takich okolicznościach narastały napięcia społeczne, których przejawem były m.in. liczne procesy „o czary”, prowadzone przed wągrowieckimi sądami miejskimi pod koniec XVII w. i w pierwszych dekadach kolejnego stulecia. Liczba mieszkańców drastycznie spadła po kolejnych epidemiach chorób zakaźnych. W okresie kilku lat bezpośrednio poprzedzających sporządzenie „Opisu…” mieszczanie boleśnie doświadczyli skutków klęsk żywiołowych, takich jak pożary, powodzie i wichury. Wszystkie wymienione zjawiska spowodowały niewyobrażalny upadek ośrodka miejskiego. Większość parceli to puste place a nieliczne ocalałe budynki mieszkalne oraz browary były w złym stanie technicznym.

*

Marcin Krzepkowski

Późnobrązowa szpila kultury łużyckiej z Mirkowic, gm. Mieścisko

W zbiorach prywatnych pana Jarosława Kamińskiego z Mieściska, przechowywana jest niezdobiona szpila brązowa z małą wazowatą główką, znaleziona w Mirkowicach, gm. Mieścisko. Szpile o tak uformowanej główce datowane są na V okres epoki brązu, jednak według niektórych autorów, występują jeszcze w okresie halsztackim. Według informacji pana Jarosława Kamińskiego, szpila została znaleziona w kwietniu 2012 roku, w lesie, około 500 m od zabudowań przysiółka Mirkowiczki. Miejsce to zlokalizowane jest około 200-250 m na południowy wschód od stanowiska 1 (AZP 44-32/1)cmentarzyska ludności kultury łużyckiej. Dość znaczna odległość miejsca zalegania szpili od stanowiska 1, nie pozwala jednoznacznie wiązać tego zabytku z opisywaną nekropolią ludności kultury łużyckiej. Być może zasięg cmentarzyska jest znacznie większy niż dotychczas przypuszczano, bądź też jego położenie zostało określone nieprecyzyjnie. Zalesienie terenu uniemożliwia obecnie określenie dokładniejszego zasięgu cmentarzyska ludności kultury łużyckiej w Mirkowicach.

 

*

Tomasz Podzerek

Nowożytne cmentarzysko w Łaziskach – podsumowanie wyników badań

W 2009 r. pracownicy Muzeum Regionalnego w Wągrowcu, podczas prac związanych z budową kanalizacji sanitarnej w Łaziskach, natrafili na fragmenty szkieletów ludzkich. Odkrycie to okazało się być fragmentem cmentarzyska zlokalizowanego przy figurze, na skrzyżowaniu dróg do Wągrowca i Ochodzy.

W obrębie wykopu kanalizacyjnego zarejestrowano 6 grobów oraz 2 obiekty w postaci jamy datowanej na przełom XV i XVI w. oraz fundamentu wykonanego z kamieni i gruzu ceglanego spojonego gliną. Ułożenie zmarłych w grobach nie odbiegało od norm i zorientowane było wzdłuż osi W – E, z głową skierowaną na W lub wzdłuż osi NW – SE. Pochowani byli w pozycji wyprostowanej, na wznak, z rękami ułożonymi wzdłuż tułowia lub zgiętymi w łokciach i ułożonymi na miednicy. Podczas badań pozyskano również materiał zabytkowy w postaci kilkudziesięciu fragmentów ceramiki naczyniowej, butelki oraz przedmiotu żelaznego. Nie natrafiono natomiast na ślady wskazujące, że zmarli pochowani zostali w trumnach.

W wyniku przeprowadzonych badań antropologicznych stwierdzono, że w obrębie odkrytego fragmentu cmentarzyska pochowano łącznie 10 osób w różnym wieku, zarówno płci męskiej, jak i żeńskiej. Niekompletny materiał kostny charakteryzował się zróżnicowanym stopniem zachowania, częściowo nosił ślady urazów mechanicznych oraz urazów świadczących o przebytych chorobach.

Często w pobliżu tego typu „zaginionych” nekropolii występują pamiątkowe krzyże, figury lub kapliczki. Usytuowane są one często w odosobnieniu, na polach, czy na rozstaju dróg. Powszechnie interpretuje się je jako symbole upamiętniające funkcjonujące w danym miejscu cmentarze epidemiczne, często zwane też cholerycznymi. Europa w okresie nowożytnym nawiedzana była wieloma epidemiami, które wywoływały potrzebę organizowania odrębnych cmentarzy. Okolice Wągrowca oraz samego miasta nie były wyjątkiem, również nękane były różnego rodzaju epidemiami. Prawdopodobnie odkryte przez archeologów cmentarzysko pełniło funkcję miejsca spoczynku osób zmarłych w wyniku jednej zaraz.

 

Marcin Krzepkowski

Późnobrązowa szpila kultury łużyckiej z Mirkowic, gm. Mieścisko

W zbiorach prywatnych pana Jarosława Kamińskiego z Mieściska, przechowywana jest niezdobiona szpila brązowa z małą wazowatą główką, znaleziona w Mirkowicach, gm. Mieścisko. Szpile o tak uformowanej główce datowane są na V okres epoki brązu, jednak według niektórych autorów, występują jeszcze w okresie halsztackim. Według informacji pana Jarosława Kamińskiego, szpila została znaleziona w kwietniu 2012 roku, w lesie, około 500 m od zabudowań przysiółka Mirkowiczki. Miejsce to zlokalizowane jest około 200-250 m na południowy wschód od stanowiska 1 (AZP 44-32/1)cmentarzyska ludności kultury łużyckiej. Dość znaczna odległość miejsca zalegania szpili od stanowiska 1, nie pozwala jednoznacznie wiązać tego zabytku z opisywaną nekropolią ludności kultury łużyckiej. Być może zasięg cmentarzyska jest znacznie większy niż dotychczas przypuszczano, bądź też jego położenie zostało określone nieprecyzyjnie. Zalesienie terenu uniemożliwia obecnie określenie dokładniejszego zasięgu cmentarzyska ludności kultury łużyckiej w Mirkowicach.

***

SUMMARY

 

Marcin Moeglich

 

 

Wągrowiec Mills in “Cistercian Times” – an Outline

The city of Wągrowiec was established by Cistercian monks in the 14th century and remained their property until the end of 18th century. The Cistercian latifundium was dominated by animal and plant production, as well as processing, which required mills as the most basic requirement. Milling was gaining importance within the conditions of urban economy and for this reason the largest concentration of this type of plant could be found in Wągrowiec. Ensuring proper conditions for mill production required correcting the hydrographical network, which affected the contemporary landscape to a large extent.

Building mills in the space of the city was assisted by natural conditions in its vicinity, as Wągrowiec was set in between of two river arms of Wełna. The oldest record of the city (1381) mentioned an existing mill, however contemporarily it is hard to pinpoint its location. A mill “Walwark”, mentioned in the 15th century, was a part of estate owned by Wągrowiec village-mayor. The mill was bought by Cistercians and refitted into a paper mill later on. The sources of the 16th century contain additional information on mills in Wągrowiec. One can find there a remark on the mill “Znosze” which was closed down. According to the presented interpretation, this event was connected with a change of the current of Wełna river, pointed towards a newly-built Cistercian mill “Ostrów.” In the course of these events the level of water of the oxbow lake dropped drastically, which resulted in abandoning of the old “Znosze” mill. Two additional mills ― a “brewery mill” and a treadmill “equine” — were created in a different part of the city in the same time. The Cistercian abbots took action in order to build a kilometres-long canal between two lakes, yet they were unable to conclude this endeavour. The number of mills in Wągrowiec stabilised in the 17th century when four mills were registered within the city limits; these were: “municipal mill,” “brewery mill,” “straszewski mill,” and “Ostrów.”

The Cistercian economic activity connected with milling had a major impact on the development of the city. The results of their initiatives are visible in the urban space even today. It is a consecutive element of the “Cistercian heritage” inscribed upon the cultural landscape of the city.

*

 

 

 

Marcin Krzepkowski

On gallows, convicts and champions of justice in 17th and 18th century Wągrowiec

The Wągrowiec gallows has not been a subject of a case study yet. A search query, carried out on the basis of Wągrowiec city records at the National Archive of Poznań, allowed collecting a large amount of information on the archaic laws, executioners and convicts sentenced to hanging by the local court.

Although the first remark on the Wągrowiec gallows appears not sooner than in 1637, it can be estimated that the device was being used by Cistercians much earlier, from around the 15th century. It is also probable that the Wągrowiec gallows a wooden item from the very beginning, while only large cities in Wielkopolska could afford brick gallows. One of the 18th century records informs us that the aforementioned gallows was raised on the border of Wągrowiec and the hamlet of Durowo.

The second part of the study is devoted to the executioners that were tasked with carrying out sentences in Wągrowiec. In the Late Middle Ages and in the 16th century only the most prominent cities employed their own executioner (Poznań, Kalisz and Kościan), while other towns “borrowed” the artisan whenever they deemed it necessary. The search query allowed to establish the names of some of the executioners operating in Wągrowiec from 1758 to 1765.

The third part of the study deals with 17th and 18th century Wągrowiec court records and biographies of convicts who were sentenced to hanging. They allow establishing the descent of people involved in various criminal activities, as well as showing the causes of such activities and the way towards capital punishment. The convicts sentence to hanging are often peasants from cloister estates or from the local gentry-owned villages. There were also several cases of the so-called “free peasants”, from different parts of Wielkopolska, who took up part-time work, while their main source of income resulted from petty theft. Among the “clients” of Wągrowiec gallows one can also find horse thieves, cattle or grain thieves.

The presented text is the first elaborate, but not comprehensive, approach to the subject of crime and judicature in Cistercian-owned Wągrowiec estates of modern times.

*

 

 

 

Jerzy Paluch

The Nineteenth-Century Regulation of the River Wełna

The river Wełna is the most prominent element of the hydrographic network Wągrowiec and its vicinity. The results of a 19th century regulation of Wełna’s current, carried out by water companies, reflect the changes of water relations in this micro-region.

Regulation of water relations was the condition for changing the existing, extensive farming into intensive farming, which applied modern types of plants and techniques of plantation. All of the issues connected with the regulation of rivers owned by private owners was governed by state bills. These specified the ability to create voluntary water companies in order to irrigate land and specified the course of their creation. The aim of the 19th century river regulation was to ensure a quick outflow of water surplus. If a valley was being used for farming purposes, aligning its water conditions to water requirements of specific plants was the top priority. In terms of technology, the regulation of a river involved straightening and shortening its course, removing natural and artificial obstacles from its current and changing the place of tributary mouths, should such need arise. The desired effect encompassed not only the protection from flood waters, but also the most efficient usage of fertile meadows situated within the river valley. One of the results of water companies’ endeavours was the change of location of the mouth of Nielba into a place, where Wełna is divided into its northern and southern arms. The aim of this endeavour was to create a water junction that allowed to steer the flow of both rivers by means of stone-concrete weir. The change of location of the mouth of Nielba into Wełna, carried out by one of the water companies, created a phenomenon of a right-angle river crossing, unique on European scale.

The 19th century regulation of Wełna river, carried out by water companies, was a transformational drainage. The company’s enterprise had a major influence on the changing landscape: decreasing the area size and the number of lakes and swamps, changing the role or disappearance of numerous local watercourses. The separation of wimples, oxbow lakes and dead-end river arms from the riverbed, strengthening of its current and the change of the level of groundwater resulted in deterioration of living conditions of life forms and eventually shifted river and valley flora and fauna.

*

 

 

 

Marcin Krzepkowski

The Archaeology of Wągrowiec – a Cloister City. Current State and Requirements of Research

The city of Wągrowiec has been an subject of interest of archaeologists since 2004, when the Regional Museum in Wągrowiec joined the “investment archaeology” trend. In 2006 a zone of conservational protection over the historical urban network was established. The zone incorporated the most historically-valuable part of the city. From that point all investments made in the close vicinity of the zone ought to be coordinated with conservational services.

Presently, the strict conservational protection encompasses several dozen investments within the city limits, with the aim of verifying some concepts of development and planning of Wągrowiec in the Middle Ages and in modern times. It was possible to obtain a large quantity of portable sources, which in turn allowed a better understanding of the material culture of Wągrowiec citizens.

The current state of recognition of archaeological fieldwork in Wągrowiec, including its particular parts distinguished on the basis of the analysis of written sources, is presented hereinafter. The study of the Old and the New Town, along with the suburbs – Bielawy and Smolary – is discussed separately. A different part of the research is devoted to the so-called “non-urban” space, along with other objects located outside the zone of urban buildings.

Only two zones bear traces of primeval settlement connected with Lusatian culture (in close vicinity of Jana Pawła II Alley and Spokojna Street). No traces of Medieval pre-location buildings have been found so far. The few portable discoveries unearthed close to Farna and ks. Jana Wujka Streets may be connected to this phase of settlement.

The findings concerning the 14th century planning of the chartered town are also interesting. The presently dominant idea in literary sources, concerning the location of the medieval town close to the so-called “Targowisko” (“Market”) should not be taken into consideration. The oldest town layers were found on parcels located along the Jana Pawła II Alley. It seems more probable that the main city square was located east from the parish church – analogically to other cities in Wielkopolska.

Even more important data was provided throughout the revitalisation of the New Town Square. The registered built-up layers point that the square could have functioned already in the 1st half of the 16th century; the original course of its frontage has also been located.

It is also important to locate the suburbs of Bielawa, as well as tracking the history of All Saints’ church.

In the summary much attention has been paid to the insufficiencies in the current state of research on brick architecture (the monastery complex, St. Jacob Apostole’s chuch, abbot’s residence). Additional inspection of field works in Wągrowiec and research on the collected historic material are also listed as top priorities.

The presented case study does not cover the full extent of the subject of town archaeology of Wągrowiec. It may aid systemising the information on this monastery complex collected so far, thus helping to protect the historical substance. The end result of the research should include devising the socio-topography of the city, while bearing in mind the rhythm of changes taking place throughout the ages.

*

 

 

 

Marcin Krzepkowski, Marcin Moeglich

Economic Situation of Wągrowiec in Contemporary Times – Two Unpublished Sources from 1611 and 1739.

Contemporary sources on the history of Wągrowiec, especially valuable for the study of the bourgeoisie history and culture, were rarely published until know.

The article presents two interesting texts depicting a cloister city in 1611 and 1739. The first text, included into “The Inventory of Property and Income of Wągrowiec Abbey,” was created in connection with the assumption of abbacy over a local cloister by Jan Grochowicki, and is dated to 13th June 1611. The beginning of the 17th century was characterised as a period of good economic condition of the city and the cloister. There were 10 guilds with 135 artisans of different specialities at that time in Wągrowiec. The text underlines that there were 303 households in the city, with relatively few empty spaces (around 40). The period of prosperity, after lasting for several decades, came to an end around the 1st half of the 17th century, while the turning point was estimated to the time of the war with the Swedish (1655–1660, the so-called Swedish Deluge). The crisis that followed soon afterwards affected all spheres of economic and social life. The downfall of the city reached its peak in the first three decades of the 18th century. This was also the time of creation of the second of presented texts: “The Description of Wągrowiec Burg from 1739.” It is worth mentioning that within the four decades preceding the creation of “The Description…” the city witnessed a chain of disasters which deepened its recourse. The negative factors included route marches and requisitions of armies in times of wars. At the cap of it all the impoverished citizens were faced with forthcoming years of bad crops. In these circumstances social tensions widened and resulted in numerous witch hunts, supervised by Wągrowiec courts at the end of the 17th century and in the first decades of the 18th century. The “mad witch hunt” escalated within the city and reached a level of a mass psychosis. The number of inhabitants fell drastically after successive infectious diseases epidemics, the most severe of which took place between 1709 and 1710. The last few years before the creation of “The Description…” the citizens witnessed sore results of disasters — fires, floods and gales. All these phenomena caused an immeasurable collapse of the urban centre. A vast part of citizens died, some moved out in search of better life. The majority of land parcels were empty spaces, while the few surviving breweries and residential buildings were in bad technical condition.

 

 

 

 

 

*

 

 

 

Marcin Krzepkowski

Late Bronze Age Lusatian Pin from Mirkowice (Mieścisko Municipality)

The private collections of Jarosław Kamiński from Mieścisko hold an unornamented bronze pin with a small vase-type head, found in Mirkowice (Mieścisko Municipality). Pins with a head of this type are dated to Late Bronze Age (900 BC to 700 BC), yet some authors claim that they can also be found in Hallstatt period. According to the information possessed by Jarosław Kamiński, the pin was found in April 2012, in a wood approximately 500 meters from Mirkowiczka hamlet. This place is located around 200–250 meters south east from Site 1 (AZP 44-32/1) – a Lusatian cemetery. It is possible that the range of the cemetery is much larger than it was estimated earlier, or that its location was pinpointed imprecisely. However, dense forestation of the area prevents a precise estimation of the range of the Lusatian cemetery in Mirkowice.

 

 

 

*

 

 

 

Tomasz Podzerek

Modern Cemetery in Łaziska – Research Results Overview

In 2009, during the process of constructing sanitation system in Łaziska, the employees of the Regional Museum in Wągrowiec came across fragments of human skeletons. The discovery turned out to be a part of a cemetery located in close proximity to a figure, on the road crossing between Wągrowiec and Ochodza.

Six graves and two burrow-like objects (dated between 15th and 16th century), along with stone and rubble clay-bound foundations were registered within the sanitation digging site. The arrangement of bodies within graves did not vary from the usual standards and was aligned along a West-East axis, with heads directed towards West, along a NW – SE axis. The buried were placed in upright position, on their backs, with arms set along their bodies or crossed along pelvis. The fieldwork allowed obtaining historical material which included several dozen pottery fragments, bottles and iron items. However, no trace of coffins was found.

The anthropological study allowed estimating that within the discovered fragment of cemetery ten people of different age and sex were buried. The incomplete bone material was characterised by a different degree of preservance. It partly bore traces of mechanical trauma, or experienced diseases.

It was an often practice to place commemorative crosses, figures or chapels in close vicinity of “lost” necropolises. They are situated in isolation, often on fields or road crossings. They are usually interpreted as symbols of commemoration of old epidemic cemeteries, often called choleric, that functioned in a particular place. Modern Europe was haunted by numerous epidemics, that created a need for organising separate cemeteries. Wągrowiec and its surroundings was not an exception, as there were also various epidemics taking place throughout the times. It is probable that the cemetery discovered by archaeologists was a resting place for victims of one of such epidemics.